De ketchupfles is geschud. Het komt er zo aan

Iedereen die wel eens een glazen fles ketchup in handen heeft gehad, weet hoe het gaat. Je schudt, je klopt, je draait en keert. Niets. Je schudt nog een keer. Niets. En dan, zonder waarschuwing, ineens alles tegelijk.

De AI-transitie van het werkleven gedraagt zich net zo. Jarenlang leek het iets van de toekomst, en dan ineens ligt het allemaal op je bord. De fles is nu geschud. Het rode spul stroomt langzaam naar de opening.

Wat voorspellers eigenlijk zeggen

De AI-topman van Microsoft heeft gezegd dat AI binnen een paar jaar een groot deel van het standaard kantoorwerk kan overnemen, niet pas over een generatie. De CEO van Anthropic, een van de bedrijven die de technologie bouwen, schat dat de helft van alle startersbanen voor pas afgestudeerden binnen vijf jaar kan verdwijnen. En Handelsbanken rekent erop dat bijna één op de tien Zweedse banen binnen tien jaar weg kan zijn.

Je hoeft niet elk getal voor waar aan te nemen. Het punt is dat de mensen die het dichtst bij de fles staan, het hardst roepen dat hij bijna leeg is.

De verkeerde wachtkamer

Het zou logisch zijn als de samenleving zich voorbereidde: grootschalige omscholing, sociale zekerheidssystemen die gebouwd zijn voor snelle veranderingen. Een paar landen doen dat, Singapore en Zuid-Korea investeren flink in het bijscholen van hun beroepsbevolking. Maar in het grootste deel van Europa is het opvallend stil, en daar is een structurele reden voor: politiek draait in regeerperiodes. Een ongemakkelijk en duur besluit vandaag, waarvan de winst pas over tien jaar zichtbaar is, levert zelden stemmen op bij de volgende verkiezingen. Het is geen kwaadwilligheid, het is hoe de klok in elkaar zit. Vier jaar per keer is niet genoeg voor een transitie die in decennia wordt gemeten en in maanden landt.

De conclusie voor wie een bedrijf of een publieke organisatie leidt, is ongemakkelijk maar simpel: de hulp komt niet op tijd. De transitie gebeurt waar die altijd gebeurt, op de werkvloer, één organisatie tegelijk.

Wat een werkplek kan doen terwijl anderen wachten

Het klinkt groot, maar het bestaat uit twee behapbare delen.

Het eerste is om het gebruik van AI iets gemeenschappelijks en zichtbaars te maken, in plaats van honderd privé-experimenten. Daar hoeft niemand op te wachten: in EuroWork staat de kostprijs naast elk antwoord terwijl het werk loopt, elk AI-antwoord is gemarkeerd als AI-antwoord zoals de EU AI-verordening vereist, en wat een AI-agent doet laat een spoor achter en wacht op menselijke goedkeuring. Wat zichtbaar is, kun je sturen. Wat onzichtbaar is, kun je alleen maar hopen.

Het tweede deel is leren, en hier moet het maar eens gezegd worden: wie wacht op een nationaal omscholingsprogramma, wacht lang. Maar leren hoeft geen programma te zijn. In EuroWork zit het ingebouwd in de werkdag: een Aan de slag!-cursus die laat zien wat de technologie wel en niet goed kan, en een onderwijsassistent die altijd in het menu staat en vragen over AI beantwoordt zonder ooit met de ogen te rollen. Wie op dinsdagochtend om negen uur een domme vraag heeft, krijgt antwoord op dinsdagochtend om negen uur, niet op een cursusdag in november. Zo bouw je gewoonte op, en gewoonte is het enige dat helpt als de fles leegloopt.

Voor donderdag

In de oorspronkelijke versie van deze tekst, geschreven voor politici, eindigde ik met de oproep om nu wakker te worden, het liefst voor donderdag van volgende week. De politici hebben nog steeds niet gereageerd.

Maar jij die een organisatie leidt, hebt hun wekker niet nodig. De fles trekt zich niets aan van regeerperiodes. Wie vandaag kan antwoorden op de vraag waar AI voor wordt gebruikt, wat het kost en wie het heeft goedgekeurd, die redt het ook op de dag dat alles ineens komt.

Jullie medewerkers gebruiken nu al AI. Weten jullie wat ze ermee delen?